Doanh nghiệp xã hội: lợi nhuận và giá trị cộng đồng có thể đi cùng nhau?

Doanh nghiệp xã hội là một khái niệm còn khá mới với nhiều người Việt Nam, nhưng thực tế nó đã xuất hiện từ lâu dưới nhiều hình thức khác nhau: một xưởng may tạo việc làm cho người khuyết tật, một hợp tác xã giúp nông dân bán nông sản với giá công bằng, hay một trung tâm dạy nghề miễn phí cho thanh niên khó khăn. Điểm chung của chúng là đều kinh doanh để giải quyết một vấn đề xã hội, thay vì chỉ để tối đa hóa lợi nhuận.

Lợi nhuận là phương tiện, không phải đích đến

Nhiều người nhầm tưởng doanh nghiệp xã hội là tổ chức từ thiện, nhưng thực tế chúng vẫn phải kinh doanh và tạo ra lợi nhuận. Khác biệt nằm ở cách sử dụng lợi nhuận: thay vì chia hết cho cổ đông, phần lớn lợi nhuận được tái đầu tư để mở rộng tác động xã hội. Lợi nhuận ở đây là phương tiện để tồn tại và phát triển, không phải là đích đến duy nhất.

Chính vì vậy, doanh nghiệp xã hội phải đối mặt với một thách thức kép: vừa phải cạnh tranh trên thị trường như bất kỳ doanh nghiệp nào, vừa phải giữ vững sứ mệnh xã hội của mình. Khi áp lực tài chính tăng lên, cám dỗ lớn nhất là hy sinh sứ mệnh để chạy theo lợi nhuận ngắn hạn. Những doanh nghiệp vượt qua được cám dỗ này thường là những doanh nghiệp có ban lãnh đạo hiểu rõ mình tồn tại vì điều gì.

Đo lường tác động cũng quan trọng như đo lường doanh thu

Một doanh nghiệp thông thường đo hiệu quả bằng doanh thu và lợi nhuận. Doanh nghiệp xã hội cần thêm một thước đo nữa: tác động xã hội. Có bao nhiêu người được tạo việc làm, bao nhiêu gia đình thoát nghèo, bao nhiêu trẻ em được đến trường nhờ hoạt động của doanh nghiệp. Những con số này khó đo hơn doanh thu, nhưng lại là lý do tồn tại của mô hình.

Việc đo lường tác động không chỉ để báo cáo với nhà tài trợ, mà còn để doanh nghiệp tự kiểm tra mình có đang đi đúng hướng hay không. Một doanh nghiệp xã hội tăng trưởng doanh thu nhanh nhưng tác động xã hội không tăng tương ứng cần dừng lại và xem xét: mình đang lớn lên vì sứ mệnh, hay đang lớn lên bất chấp sứ mệnh.

Khách hàng ngày càng quan tâm đến giá trị

Một tín hiệu tích cực là người tiêu dùng Việt Nam, đặc biệt là người trẻ, ngày càng quan tâm đến câu chuyện đằng sau sản phẩm. Họ sẵn sàng trả giá cao hơn một chút cho sản phẩm được làm ra trong điều kiện lao động công bằng, thân thiện với môi trường, hay góp phần hỗ trợ cộng đồng yếu thế. Đây là cơ hội lớn cho doanh nghiệp xã hội, vì giá trị xã hội của họ không phải là chiêu tiếp thị, mà là bản chất của mô hình kinh doanh.

Tuy nhiên, cơ hội này cũng đi kèm rủi ro: khi giá trị xã hội trở thành xu hướng, sẽ có những doanh nghiệp chỉ kể chuyện xã hội mà không làm thật. Người tiêu dùng sẽ dần học cách phân biệt, và những doanh nghiệp xã hội chân chính cần minh bạch về hoạt động của mình để giữ được niềm tin.

Một mô hình cần được khuyến khích

Doanh nghiệp xã hội không phải là đáp án cho mọi vấn đề xã hội, và cũng không nên được kỳ vọng thay thế vai trò của nhà nước hay tổ chức từ thiện. Nhưng chúng là một mảnh ghép quan trọng: những tổ chức có thể tự nuôi sống mình bằng kinh doanh, đồng thời tạo ra giá trị cho cộng đồng một cách bền vững.

Để mô hình này phát triển, cần có chính sách hỗ trợ phù hợp: từ việc công nhận pháp lý rõ ràng, tiếp cận vốn ưu đãi, cho đến đào tạo quản trị cho những người làm doanh nghiệp xã hội. Khi lợi nhuận và giá trị cộng đồng có thể đi cùng nhau, xã hội sẽ có thêm nhiều cách để giải quyết vấn đề của chính mình.